Żołnierzom „Ponurego”

poświęcam

Wstęp

Habent sua fata libelli. Tak, również i książki mają swój los, swoją historię, swoje przygody. Oczywiście nie wszystkie. Są i takie – a jest ich chyba większość – których poród w każdej epoce odbywa się bez konfliktów i perturbacji i poprzedza monotonny żywot, sprowadzający się do cierpliwego oczekiwania w księgarni na czytelnika. W okresie PRL tytułów takich ukazały się tysiące, gdyż niezależne od generalnie negatywnej jego oceny, był to okres książce sprzyjający.

Szkopuł jednak w tym, że nie każdej. Były i takie, na których drodze od autora do czytelnika piętrzyły się przeróżne bariery i szlabany. Przede wszystkim, choć nie wyłącznie, odnosiło się to do książek usiłujących przekazać odbiorcy prawdę i tylko prawdę o najnowszych dziejach jego ojczyzny. Fakt, iż prawda ta z reguły różniła się znacznie od wersji lansowanej przez tych, którzy sprawowali w tej ojczyźnie uzurpatorskie rządy i przez posłusznych im historyków, sprawiał, że droga takich książek do czytelnika była w pełnym znaczeniu tego słowa drogą przez mękę.

Autorzy i uznający ich racje wydawcy musieli – uporem, lecz częściej fortelem – przełamywać rozliczne przeszkody, szukać luk w murze, jakim książkę, o której wydanie walczyli, odgradzano od czytelnika, z góry przy tym zakładając, że w końcu pewnie i tak poniosą klęskę, bo maszynopis książką się nie stanie. Chyba, że zapłacą za to cenę, której płacić nie chcieli. Ale to właśnie, te trudności i te szykany, sprawiały, że ukazanie się każdej takiej książki – choćby okaleczonej przez cenzurę lub jej dysponentów – było wydarzeniem na rynku księgarskim i więcej, bo znaczącym krokiem naprzód na drodze prowadzącej do odkłamania naszej historii. Takie książki, jeśli tylko zdołały przebić się do księgami, nie czekały na czytelnika, lecz czytelnik ustawiał się po nie w długich kolejkach. Mimo że recenzenci pomijali je milczeniem, mówili o nich wszyscy.

Każda z nich dokonywała jakiegoś wyłomu w murze odgradzającym społeczeństwo od prawdy, każda z nich ukazywała choćby niewielki tej prawdy fragment, podważając tym samym autentyczność ukształtowanego przez oficjalną historiografię i propagandę obrazu naszej rzeczywistości, który w intencjach jego autorów miał do końca świata kształtować świadomość historyczną Polaków.

Niestety, niewiele było takich książek. „Pozdrówcie Góry Świętokrzyskie” Cezarego Chlebowskiego zajmują wśród nich czołowe miejsce. Jej losy, zabiegi, manewry i fortele, umożliwiające jej kolejne wydania, pretensje kierowane pod adresem autora nie tylko z tej strony, z których ich się spodziewał, ale również i z tej, z której ich nie oczekiwał – wszystko to stanowi niemal gotowy scenariusz filmu, odzwierciedlającego klimat tamtej, na szczęście minionej, epoki. Szkicem takiego scenariusza jest zamieszczone w tym wydaniu posłowie autora. To także swoisty dokument.

Oczywiście nie będą go tu streszczał. Czytelnikom jednak radzę się z nim zapoznać. Po prostu dlatego, iż przypomina on to, o czym niektórzy nie raczą dziś pamiętać: że nie trzeba było czekać aż do roku 1989, by stanąć w obronie honoru oraz czynu zbrojnego Armii Krajowej i jej żołnierzy, lecz można było to czynić o wiele lat wcześniej.

*

Pierwsze wydanie tej książki ukazało się w październiku 1968 roku. Był to czas „późnego Gomułki”, który – z trudem dźwigając brzemię hańby, jaką okrył go Marzec – szybko zbliżał się do kresu swych dyktatorskich rządów. Kres ten nadszedł w ponad dwa lata później, gdy „towarzysz Wiesław” przy akompaniamencie salw karabinowych, bijących na jego rozkaz w stoczniowców i portowców, w niesławie musiał zejść ze sceny.

Gwoli prawdy przypomnijmy jednak, że w powojennych dziejach Polski nie był to okres najcięższy. Przyznają to również działacze rodzącej się wówczas opozycji, których wtedy pałowano, gazowano i zamykano. Ale czas torturowania AK-owców, mordowania ich w kazamatach UB, kapturowych sądów i niczym nieograniczonego terroru wobec ludzi myślących inaczej niż partia, był już poza nami. Podobnie jak czas, gdy o AK mogły ukazywać się jedynie książki oskarżające ją o wszystkie możliwe do popełnienia zbrodnie: współpracę z hitlerowcami, mordowanie ludzi lewicy, nienawiść do demokracji.

Wtedy, w 1968 roku, stosowano już inną taktykę: pomniejszania czynu zbrojnego Armii Krajowej, dzielenia jej na patriotycznie myślących żołnierzy i reakcyjnych dowódców, wykazywania, że stanowiła ona instrument w rękach polityków dążących za wszelką cenę do uchwycenia władzy i gotowych w imię osiągnięcia tego celu do rozpętania następnej zawieruchy wojennej.

Ci wszyscy, którzy uważali, że na temat Armii Krajowej mają coś do powiedzenia, bo albo sami wnieśli liczący się wkład w jej walkę, albo posiedli o niej wystarczający zasób wiedzy, musieli wówczas dokonać wyboru. Mieli trzy możliwości:

– milczeć, względnie pisać do szuflady. Wielu zdecydowało się na ten wariant, co – w drugim przypadku – zaowocowało po roku 1989 wydaniem przynajmniej kilku wartościowych pozycji, pisanych szereg lat temu i cierpliwie czekających na czas, gdy będą mogły być wprowadzone w obieg czytelniczy;

– pisać tak, jak sobie życzyli ówcześni dysponenci i decydenci. Rozwijać ich tezy, szukać argumentów uzasadniających ich kłamstwa, kreować historię według przepisanej przez innych recepty. Zapewniało to różnorakie korzyści i przywileje, począwszy od wysokich nakładów i prestiżowych nagród aż po mandaty w powołanych przez PZPR sejmach; a cena, jaką musieli za to zapłacić wydawała im się wówczas niewielka: pogarda ze strony topniejącej szybko grupy ludzi, znających prawdę, lecz nie mających żadnych możliwości jej wyegzekwowania i powiedzenia im publicznie, w twarz, że łżą.

Tę hańbiącą pisarza i historyka opcję także wielu przyjęło. Niestety, bardzo wielu. Kierując się chrześcijańskim miłosierdziem nie wymieniamy ich nazwisk. Na ogół zresztą są one znane;

– była jednak i trzecia możliwość: uczynić wszystko, by chociaż jakąś część prawdy ocalić od zapomnienia. By – póki jeszcze żyją uczestnicy i naoczni świadkowie wydarzeń – utrwalić ich relacje, zrekonstruować coraz bardziej zamazujący się w pamięci obraz tamtych lat, uratować możliwe jeszcze do uratowania dokumenty i odkłamać w ten sposób historię. Wybranie tej możliwości było równoznaczne z rozpoczęciem ciężkiej i niewdzięcznej pracy, która w ówczesnej sytuacji politycznej nie rokowała nadziei na sukces. Ale była niezbędna, bo chroniła przed pogrążeniem w niebycie ludzi, którzy swą walką i ofiarą zasłużyli na godne i trwałe miejsce w pamięci narodu. Była niezbędna, bo w zalewającym nas oceanie fałszerstw poszerzała akwen prawdy.

Wśród niezbyt licznego grona pisarzy i historyków, którzy poszli tą trzecią, najtrudniejszą drogą był Cezary Chlebowski. Sprowokowany kłamstwami powielanymi w książkach o wielotysięcznych nakładach, postanowił zmierzyć się z tematem szczególnie trudnym i obolałym: napisać prawdę o „Ponurym”, jego zgrupowaniach i jego żołnierzach.

Dziś, gdy w wolnej Polsce, w której zapomnieliśmy już o cenzurze, czyta się ten wielki, historyczny reportaż, może dziwić, dlaczego to ówczesne władze PRL tak energicznie przeciwstawiały się wydaniu książki o „Ponurym”. A także dlaczego przez tyle lat nie chciały się zgodzić – mimo braku sprzeciwu ze strony radzieckiej – na sprowadzenie w Góry Świętokrzyskie jego szczątków, pochowanych na Białorusi, co nastąpiło dopiero, w dużym stopniu dzięki książce Chlebowskiego i jego staraniom, w roku 1988.

Z pewnością mjr Jan Piwnik nie był sympatykiem komunistów ani tym bardziej komunistą. Miał, z punktu widzenia PRL, dwa poważne haki w życiorysie: był oficerem Policji Państwowej i skakał do Polski jako cichociemny. Kiedyś jego partyzanci przetrzepali koniokradów z Gwardii Ludowej, którzy pobili rannych żołnierzy zgrupowania i próbowali zagarnąć partyzancką broń.

Ale na tym kończy się rejestr jego grzechów wobec władzy ludowej. Komunistów nie mordował, nie atakował grasujących na Kielecczyźnie ich bojówek, miał w szeregach podległych mu oddziałów zbiegłych jeńców radzieckich, dla których był dobrym i sprawiedliwym dowódcą, wielce przez nich szanowanym. Na dodatek między nim a Komendą Okręgu istniał długotrwały konflikt, przejawiający się niekiedy w bardzo ostrych formach, który doprowadził w końcu do karnego, praktycznie biorąc, odwołania go z dowództwa zgrupowań i przeniesienia na nowy, zupełnie mu nie znany teren. Ten ostatni wątek powinni przecież, zdawałoby się, skwapliwie podjąć PRL-owscy propagandziści, posługując się nim jako dowodem na to, że akowska góra hamowała walkę zbrojną podległych jej dowódców i represjonowała tych spośród nich, którzy nie chcieli podporządkować się jej decyzjom.

Co najważniejsze zaś, tak się fortunnie dla historyków przyszłej PRL złożyło, że „Ponury” poległ już 16 czerwca 1944 roku w zwycięskim szturmie na niemiecki stützpunkt w Jewłaszach w Okręgu Nowogródzkim. A więc przed „Burzą”, przed zdradzieckim rozbrojeniem przez Armię Czerwoną oddziałów AK na północno-wschodnich kresach Rzeczypospolitej, przed rozpoczęciem ostatniej, straceńczej bitwy, jaką drugiemu okupantowi wydali pozostali w lasach żołnierze AK.

Nie wiemy, jak potoczyłyby się losy mjr. Piwnika, jeśli by wtedy nie zginął, a wszelkie spekulacje na ten temat byłyby czynnością jałową. Liczą się fakty. A te są takie, że jego żołnierska śmierć pod Jewłaszami sprawiła, iż nie mógł później znaleźć się na tej samej linii walki, co „Zapora”, „Orlik”, „Łupaszka”, „Warszyc” i tylu, tylu innych. Nie było więc powodów, by został znienawidzony i przeklęty przez komunistów, co stało się udziałem tamtych. A była to, przypomnę, nienawiść zapiekła, trwająca do dziś, przejawiająca się w różnych formach. Niekiedy wręcz paranoicznych.

W tymże roku 1968, kiedy ukazało się pierwsze wydanie „Gór”, Instytut Wydawniczy PAX wydał zbiór relacji pt. „Zamojszczyzna w okresie okupacji hitlerowskiej”, stanowiący plon konkursu, zorganizowanego przez redakcję tygodnika WTK, który wówczas prowadziłem. Gdy nakład (5 tys. egz.) był już przygotowany do ekspedycji, cenzura go aresztowała, wydając zakaz rozpowszechniania. Jak się okazało, któryś z, pożal się Boże, „historyków” doniósł, że wśród zamieszczonych w książce ilustracji są dwa zdjęcia „Zapory”. To wystarczyło, by wartościową książkę przeznaczyć na przemiał. Uratowało ją to, że ze wszystkich egzemplarzy wycięto wklejki z tymi feralnymi zdjęciami.

No, cóż, zdjęcia „Zapory” z książki wydarto, ale samego „Zapory” z historii Polski wydrzeć się nie da. W żołnierskiej chwale wrócił już na jej karty.

W odniesieniu do „Ponurego” sprawa wyglądała nieco inaczej. Jak już powiedziałem, PRL nie miała takich, jak w przypadku „Zapory”, powodów, by go nienawidzić. Także jednak czyniono wszystko, ażeby imię jego zostało z dziejów walki Polaków wykreślone, a pamięć o nim zgasła wraz z odejściem ostatnich jego żołnierzy.

Przyczyna tego jest prosta.

Był przecież mjr Piwnik symbolem Polski Walczącej, symbolem podziemnego wojska, podporządkowanego legalnemu rządowi RP i Naczelnemu Wodzowi. Uosabiał niezłomną walkę o wolność i nienaruszalność granic Rzeczypospolitej, prowadzoną na całym jej obszarze od Warty i Odry po Dźwinę, Horyń i Zbrucz. Jego żołnierska biografia i dzieje jego zgrupowań zadają kłam uparcie lansowanej przez komunistów tezie, jakoby to ich bojówki pierwsze podjęły walkę zbrojną z niemieckim okupantem, przewodziły jej i aż do końca dźwigały główny jej ciężar. Świadczą o czymś wręcz odwrotnym: o tym, że jedynym wojskiem, uznawanym przez naród w latach okupacji za polskie, za własne, cieszącym się powszechnym mirem i szacunkiem, traktowanym przez ludność okupowanego kraju nie tylko jako jej tarcza i miecz, ale również jako pracowita władza administracyjna, wykonawcza i sądownicza, była Armia Krajowa.

Dlaczego więc w PRL mianoby wydawać książki, które te prawdy przypominały? Żeby dezawuować obowiązującą wersję historii? Żeby mącić młodym w głowach? Żeby poszerzać i umacniać legendę AK?

Oczywiście ani cenzura, ani nawet KC PZPR nie miały dość siły, by skutecznie przeciwstawić się tej legendzie. Miał w pełni rację dawny partyzant „Jędrusia”, dzielny żołnierz AK, podchorąży „Bobo” (Zbigniew Kabata), gdy w swym znanym dziś powszechnie wierszu „Armia Krajowa”, napisanym w r. 1964 w Kanadzie, gdzie stale mieszka, a przesłanym m.in. Chlebowskiemu, który w wielkim stopniu przyczynił się do jego upowszechniania w kraju, napisał:

„Nas nie stanie, lecz ty nie zaginiesz.
Pieśń Cię weźmie, legenda przechowa.
Wichrem chwały w historię popłyniesz
Armio Krajowa”.

Temu funkcjonariusze PRL w żaden sposób zapobiec nie mogli. Dlaczego jednak mieliby przyczyniać się do upowszechniania tej legendy poprzez wyrażanie zgody na wydawanie takich książek, jak „Pozdrówcie Góry Świętokrzyskie”? Z ich punktu widzenia o wiele korzystniej byłoby, jeśliby cisza, spowijająca zbutwiałą trumnę na wiejskim cmentarzu w dalekiej Wawiórce, trwała jak najdłużej.

Stąd te trudności, które autor musiał przełamywać, by książka mogła się ukazać. Chlebowski jest jednak człowiekiem upartym, obdarzonym dużą siłą przebicia, nie kapitulującym przed wznoszonymi na jego drodze przeszkodami i to sprawiało, że cel osiągnął. Niewątpliwie pomogło mu w tym grono ludzi, bardzo wprawdzie różniących się od siebie, nawet o przeciwstawnych poglądach politycznych, ale rozumiejących zarówno rangę sprawy, którą ta książka wyrażała, jak i to, że prawdy historycznej żadne cenzorskie szlabany nie zdołają zatrzymać, bo w końcu zawsze je ona zmiecie.

Dzięki temu wtedy, gdy w wyniku przemian, które zaszły w Polsce, szlabany te runęły i historycy mogli wreszcie przystąpić do zapisywania tak wielu pustych dotychczas kart naszych dziejów najnowszych – „Ponurego”, w odróżnieniu od „Zapory” i innych, w te dzieje wpisywać nie musieli. Ponad dwadzieścia lat przed tym uczynił to bowiem Cezary Chlebowski.

Tego nikt nie zaneguje.

*

Rzecz jasna, że Chlebowski swej walki o honor Armii Krajowej i o prawdę o jej czynie orężnym nie toczył w pojedynkę. Nie był ani jedynym sprawiedliwym, ani samotnym rycerzem. Bój ten, z takim samym uporem, toczyło spore grono pisarzy, historyków i publicystów, reprezentujących zarówno pokolenie, które uczestniczyło w wydarzeniach ostatniej wojny, jak i to, które przyszło na świat dopiero po jej zakończeniu.

Nazwiska tych ludzi wpisać należy złotymi zgłoskami w dzieje naszej historiografii, dlatego nie będę ich wymieniał, bo nie mnie ferować oceny i sporządzać rejestry bądź chwały bądź hańby. Ci, którzy powinni znaleźć się w pierwszym z nich, w minionych latach częściej doznawali porażek, niż odnosili zwycięstwa, ale przecież i takie były, o czym zaświadcza trochę książek wydanych w tamtej epoce, ale do dziś cenionych i zajmujących honorowe miejsca w naszych domowych bibliotekach. Są wśród nich dwie książki Chlebowskiego („Góry” i „Wachlarz”), ale są i inne.

Każda z nich świadczy o tym, że i wtedy – choć kłamstwo było w cenie i przynosiło profity – nikt nikogo do kłamstwa nie zmuszał. I o tym, że i wówczas można było przebić się z prawdą.

Oczywiście wymagało to niemałego wysiłku, rezygnacji z różnych apanaży, niekiedy związane było z ryzykiem zahamowania bądź nawet całkowitego wykolejenia kariery naukowej czy publicystycznej.

Byli jednak tacy, którzy poszli tą drogą. Szło się im nią trudno, bo zazwyczaj czynili to w pojedynkę. Niewielu mogło liczyć na pomoc wydawców czy wsparcie ze strony wychodzącej w PRL prasy. Jeszcze dziś lektura tego, co ówczesne gazety i tygodniki – z „Trybuną Ludu”, „Żołnierzem Wolności” i zbowidowskim „Za Wolność i Lud” na czele – wypisywały na temat historii najnowszej, sprawia, że włosy na głowie jeżą się ze zgrozy.

Tytułów prasowych, na których odsiecz mogli liczyć historycy, podejmując tematy źle lub bardzo źle widziane przez zarządców PRL, było mniej niż palców u jednej dłoni. Prócz paru niskonakładowych i trudno dostępnych periodyków – przede wszystkim „Tygodnik Powszechny”. Ale także, o czym Cezary Chlebowski pisze w posłowiu – paxowski WTK.

Odnotowuję to ze zrozumiałą satysfakcją, bo po przeniesieniu tego tygodnika z Wrocławia do Warszawy byłem autorem jego koncepcji i redagowałem go przez kilkanaście lat, od r. 1958 do końca r. 1970.

Istotnie, czyniliśmy wtedy wszystko, ażeby przez otaczającą nas gęstwinę kłamstw i fałszerstw torować drogę prawdzie o Polsce Walczącej, o jej armii, o jej żołnierzach. Robiliśmy to zarówno w tygodniku, jak i w naszym, znanym w Warszawie, klubie dyskusyjnym, funkcjonującym pod przykrywką – bo przecież tak to w istocie rzeczy było – Ligi Obrony Kraju. Właśnie wtedy Chlebowski znalazł drogę i do naszej redakcji, i do naszego klubu, a my – na miarę naszych możliwości – zaczęliśmy mu pomagać w tym, co robił dla tej wielkiej sprawy, której i WTK pragnął służyć.

O naszych osiągnięciach i porażkach, o permanentnej wojnie z cenzurą, o cenie, jaką za nią płaciliśmy – nie mnie pisać. Wystarczy, że inni – wśród nich Cezary Chlebowski – dobrze WTK wspominają.

Skończyło się tak, jak skończyć się musiało: w końcu 1970 r. na polecenie Zenona Kliszki zostałem zdjęty ze stanowiska redaktora naczelnego. Za „gloryfikację AK”. Odbywało się to zresztą w sposób mniej brutalny niż dwa moje poprzednie odejścia: z „Dziennika Bałtyckiego”, skąd UB przegoniło mnie aż do Bydgoszczy i z bydgoskiego „IKP”, skąd wyleciałem na zbity łeb, otrzymując jako gratyfikację rok więzienia za znieważenie w gazecie marszałka Rokossowskiego.

Z WTK wróciłem do „Słowa Powszechnego”, mającego jeśli chodzi o historię najnowszą – linię niemal identyczną, jak tygodnik, z którego musiałem odejść. Znów pojawił się Chlebowski.

W „Słowie” staraliśmy się robić to samo, co w WTK, aczkolwiek na mniejszą trochę skalę, bo co ujść może w tygodniku, nie zawsze odpowiada kryteriom dziennika. Wtedy, w latach siedemdziesiątych, problematyka AK nie była już wprawdzie dla cenzury czerwoną płachtą, istniały jednak wielkie jej enklawy, do których dostęp ciągle był surowo zabroniony. Najobszerniejszą z nich stanowiły dzieje stosunków polsko-radzieckich w II wojnie, łącznie z tym, co się wówczas działo na Kresach Wschodnich II Rzeczypospolitej. W mur, uniemożliwiający penetrację tego obszar bezskutecznie waliliśmy głowami przez długie lata.

Inni też wiedzieli, że mur nie ustąpi. Gdy w 1973 r. Chlebowski ukończył swą fundamentalną pracę o „Wachlarzu” i złożył wniosek o otwarcie na jej podstawie przewodu doktorskiego, jeden z luminarzy polskiej historiografii, po zapoznaniu się z maszynopisem, orzekł:

– Doktorat pewnie będzie, ale praca do szuflady!

I nic dziwnego, że gdy wkrótce później, jako tzw. „recenzent wewnętrzny” oceniałem tę pracę na prośbę Instytutu Wydawniczego PAX, który chciał ją wydać, po oddaniu dziełu tego, co mu się święcie należało, po uwypukleniu, na czym polega jego nieprzemijająca wartość, napisałem:

„…gdyby Chlebowski sądził, że praca w tej wersji może się ukazać – świadczyłoby to tylko o tym, że z jego władzami umysłowymi nie wszystko jest w porządku.”

Mniej więcej po upływie dziesięciu lat, bo w r. 1983, wyszło I wydanie „Wachlarza”. Dzięki uporowi autora, którego dzielnie wspierał IW PAX, oficyna wydawnicza, mająca niekwestionowane przez nikogo zasługi w dziedzinie odkłamywania dziejów Polski. Ale także – a raczej przede wszystkim – dzięki temu, że Polska AD 1983 nie była Polską AD 1973. Wbrew więc pozorom wyszło na moje, bo zacytowana wyżej opinia odnosiła się do Polski z roku 1973, a zatem przedsierpniowej, krótko jeszcze przez komunistów trzymanej w cuglach i wtedy była w pełni uzasadniona.

Przytoczyłem ją w przedmowie do „Wachlarza”, którą napisałem na próbę autora (nie ukazała się zresztą ani w I, ani w II wydaniu, bo przejawiany wówczas przez różnorakich cenzorów liberalizm też miał swe granice), proponując Chlebowskiemu, by moją zgryźliwą, lecz dyktowaną poczuciem realizmu opinię, że musi z nim być coś nie w porządku, jeśli poważnie myśli o wydaniu tej pracy, umieścił jako motto na pierwszej stronie książki. Nie skorzystał z tej propozycji, jego sprawa.

Ale był to już, powtarzam, rok 1983. Poprzedził go pamiętny Sierpień 1980. Wtedy to właśnie w owym murze, odgradzającym nas od najboleśniejszych rozdziałów naszej historii, pojawiły się pierwsze pęknięcia, a wkrótce luki.

„Słowo Powszechne”, które miałem wówczas zaszczyt redagować, wdarło się w nie natychmiast. Chlebowski, aktywnie zaangażowany w budowanie sekcji kombatanckiej przy KK „Solidarności”, mógł wreszcie pisać to, co chciał (ściślej: prawie to, co chciał).

W gazecie ukazywały się teksty, których druk jeszcze przed kilkoma miesiącami spowodowałby jej likwidację, a redaktora zaprowadził na Rakowiecką. Wystarczy powiedzieć, że na początku listopada 1981 napisałem – i, o dziwo, wydrukowałem – duży artykuł, poświęcony memu dawnemu dowódcy, „Orlikowi”, podobnie jak „Zapora” znienawidzonemu przez komunistów, bo aż do swej żołnierskiej śmierci w czerwcu 1946 dowodził zgrupowaniem partyzanckim, które „władzy ludowej”, jej utrwalaczom i wspomagającym ich formacjom NKWD szczególnie wiele sadła zalało za skórę. W artykule tym zaprezentowałem „Orlika” jako oficera godnego szacunku i pamięci i upominałem się o jego żołnierską część, co zresztą z ogromną irytacją wypomniano mi półtora miesiąca później, w czasie przesłuchania w MSW.

Ale zanim to nastąpiło, aż do chwili proklamowania stanu wojennego po spienionym morzu naszej historii najnowszej płynęliśmy ku prawdzie pod pełnymi żaglami. Dzięki, to trzeba podkreślić – „Solidarności”.

Nie dopłynęliśmy. Znów musiałem odejść z redaktorskiego stołka. Po raz czwarty w swej dziennikarskiej karierze. (W nawiasie dodam, że nie po raz ostatni, bo w marcu 1992 r. wyrzucili mnie z „Polski Zbrojnej”, wprawdzie tylko na krótko, bo na okres, trwający do końca ich kadencji, panowie Parys i Szeremietiew).

Tę czwartą wyrzutkę po wprowadzeniu stanu wojennego przyjąłem bez szczególnych emocji.

„Czymże bowiem są – pisałem w owej wyżej przypomnianej niewydrukowanej przedmowie do „Wachlarzu” – małe szykany, wyrządzone jakiemuś redaktorowi przez małych i krótkowzrocznych ludzi w zestawieniu z wielkością spraw, które te książki wyrażają i z rolą, jaką odegrały one w odkłamywaniu tak okrutnie poniewieranej historii ojczystej?”

Pisząc to, miałem na myśli tych kilka znaczących w tej dziedzinie książek, do powstania i promocji których przyczyniły się WTK i „Słowo Powszechne”. Są wśród nich dwie książki Cezarego Chlebowskiego, co czyni je szczególnie mnie bliskimi.

Stąd ta przedmowa.

*

Stan wojenny, jak wiemy, niczego nie zamknął, lecz wszystko otworzył. Także w zakresie historii najnowszej.

Wyłomu w murze, którego dokonał Sierpień 80, władza nie zdołała już załatać. Poszerzał się on z każdym rokiem i płynęły nim coraz to nowe teksty, rozświetlające ciemność, jaka przez dziesięciolecia spowijała poszczególne rozdziały naszych dziejów. Niósł je przede wszystkim drugi obieg. Ale nie tylko.

To przecież właśnie wtedy ukazały się „Wachlarz”, „Cichociemni” Jędrzeja Tucholskiego i – myślę, że nikt mi nie zarzuci, iż uprawiam autoreklamę – „Polska Walcząca” niżej podpisanego. Poprzestaję na tych trzech tytułach, choć mógłbym ich wymienić więcej.

O tym nie można zapomnieć. Nie można zapomnieć i o tym, że droga do prawdy została już przetarta, że na drugą stronę ciągle jeszcze istniejącego muru zdołały się przedrzeć pozycje, których żadna siła nie zdołałaby stamtąd wycofać i zniszczyć, wśród nich, odgrywająca pionierską rolę, książka Chlebowskiego o „Ponurym”. To było jednym z istotnych powodów, iż wtedy, gdy partyjno-wojskowa junta dusiła naród pętlą drakońskich, stanowionych przez nią praw, gdy rozluźniła się sieć cenzury przechwytująca książki z zakresu historii najnowszej, wtedy komunistyczna wersja historii Polski już była skompromitowana i nic nie mogłoby jej uwiarygodnić.

A dokonało tego tak niewielu ludzi.

Myślę więc, że Cezary Chlebowski, który jest wśród nich, ma dziś prawo do satysfakcji. I nie powinny mu jej psuć różne złośliwości i pretensje, o jakich z goryczą pisze w posłowiu.

Jak świat światem uczestnicy wydarzeń zawsze zarzucali autorom o tych wydarzeniach piszącym, że coś tam pominęli, kogoś nie dostrzegli, a kogoś innego nadmiernie wyeksponowali. Tak jest i u nas, a po przełomie, jaki nastąpił w 1989 roku, zjawisko to, niestety, jeszcze bardziej się nasiliło. Po prostu dlatego, że przybyło nam kombatantów i że w kolejce po bojowe laurki stanęli również i ci, którzy zaledwie kilka lat temu swą dawną przynależność do AK skrzętnie ukrywali, lękając się ujawnienia jej jak diabeł święconej wody.

Historia, ta prawdziwa, ma jednak to do siebie, że nie można w niej czynić dowolnych korektur, dopisywać jednych, skreślać innych. Na książkach, które jakiś fragment tej historii utrwaliły w sposób rzetelny, zweryfikowany przez uczestników wydarzeń, takich machinacji przeprowadzić się nie da. Verba volant, scripta manent.

Do zespołu, który dokonał zamachu na Kutscherę, nikt już nie dopisze jednego bodaj nazwiska. Nikt – nawet o własnego ojca czy dziadka – nie powiększy liczby uczestników akcji pod Arsenałem, rejestru cichociemnych, listy uciekinierów ze Skrobowa. Nikt już nikogo nie zamustruje do wykonania prowadzonego przez „Ponurego” uderzenia na więzienie w Pińsku, nikt nikogo nie mianuje dowódcą jednego z jego zgrupowań czy oddziałów.

Dlatego kolejne wydanie „Gór” czytelnik otrzymuje w takiej wersji, w jakiej dzieło to powstało. Dlatego też należy ona do tych tak niewielu książek, które w hałdzie pozostawionej nam przez PRL makulatury na temat wojny i okupacji lśnią tym samym blaskiem, co ongiś, mimo upływu lat nie zwietrzały, nie muszą być uzupełniane i poprawiane.

Niestety, są ludzie, którzy nie rozumieją tej okrutnej dla nich prawdy o niedopuszczalności korygowania historii. Jeśli zaś mają oni do czynienia z takim autorem, jak Chlebowski – o niewyparzonym języku, mówiącym to, co myśli, nie owijającym spraw w bawełnę, niewątpliwie konfliktowym – to zrozumiałe, że ogarnia ich frustracja, przechodząca niekiedy w agresję.

Ale nie należy brać tego do serca, panie Cezary. Proszę wybaczyć mi tę nutę osobistą, lecz sądzę, iż upoważnia mnie do niej to, że dawno już minęło ćwierć wieku od chwili, gdy razem orzemy ten tak straszliwie do niedawna jeszcze zachwaszczony ogród dramatycznych dziejów Polski i Polaków. Wiele przez ten czas przeszliśmy, z wieloma ludźmi przyszło nam wspólnie walczyć, wiele razy dostawaliśmy po głowach. Ale warto było.

I proszę mi jeszcze pozwolić, że kończąc ten przydługi wstęp do Pana książki, która – jak sam Pan w posłowiu to przypomina – rozpoczęła swą drogę na szpaltach redagowanego przeze mnie WTK, strawestuję przytoczony cytat z samego siebie, pochodzący z owej niewydrukowanej przedmowy do „Wachlarza”:

Czymże są małe szykany, wyrządzane przez małych ludzi, w zestawieniu z wielkością sprawy, o którą przez tyle lat Pan walczył?

Jerzy Ślaski

Warszawa, 25 października 1992

Powrót do kraju
Część I

Jesienią 1941 roku pomiędzy nadbużańską granicą ówczesnego Generalnego Gubernatorstwa a linią frontu wschodniego znalazły się ziemie wielkością kilkakrotnie przekraczające powierzchnię Polski. Było to w mniejszym lub większym tego słowa znaczeniu zaplecze niemieckiego frontu. Obejmowało terytorium z zachodu na wschód od Brześcia aż po przedpola Moskwy, a z północy na południe od jeziora Ładoga do Krymu.

W drugiej połowie 1941 roku był to teren pustynny, zrujnowany, martwy. Dopiero w jakiś czas potem – na wiosnę i w lecie 1942 roku – spadochroniarze radzieccy zaczęli tworzyć na tym olbrzymim obszarze partyzancką siłę zbrojną, w skład której weszli żołnierze z okrążonych w czasie działań 1941 roku jednostek, uciekinierzy z obozów jenieckich oraz ludzie opuszczający masowo swoje siedziby w trosce o własną głowę.

Jeszcze przed niemieckim uderzeniem na ZSRR w kołach Związku Walki Zbrojnej powstała koncepcja powołania do życia, w przewidywaniu takiego starcia, organizacji dywersyjnej działającej na zapleczu armii niemieckiej, na wschód od przedwojennych granic Polski.

Przewidywano, że w początkowym okresie konfliktu Wehrmacht dotrze co najmniej za rzeki Dźwinę i Dniepr. Zadaniem nowej organizacji dywersyjnej miało być osadzenie w sąsiedztwie dwudziestu dwu głównych mostów kolejowych i drogowych, przerzuconych przez obie te rzeki, patroli dywersyjnych, które – na razie zakonspirowane i ukryte – oczekiwałyby wybuchu na ziemiach polskich ogólnonarodowego powstania. Wtedy, na sygnał z kraju, miały jednocześnie wysadzić wszystkie mosty, a następnie stać się zalążkiem oddziałów partyzanckich, które uniemożliwiałyby ich odbudowę.

Akcja ta, zwana „Osłoną”, miała na celu rzeczywistą osłonę powstania narodowego przed przerzuconymi w pośpiechu dywizjami frontowymi, którymi zapewne Niemcy chcieliby stłumić polskie działania zbrojne. Pośrednim zadaniem miało być także doprowadzenie do zasadniczych rozstrzygnięć militarnych na ziemiach radzieckich.

Stanowisko kierownictwa konspiracji, nacechowane początkowo rezerwą do tych planów, uległo radykalnej zmianie po wybuchu wojny niemiecko-radzieckiej, a po sforsowaniu przez niemieckie dywizje Dźwiny (26 czerwca 1941 r.) i Dniepru (8 lipca 1941 r.) stało się wręcz przychylne.

Wtedy to, na tajnej naradzie z udziałem gen. „Grota” – Stefana Roweckiego, płka „Grzegorza” – Tadeusza Pełczyńskiego oraz projektodawców nowej organizacji: mjra „Damiana” – Jana Włodarkiewicza (dowódcy niedawno podporządkowanej ZWZ Tajnej Armii Polskiej) i mjra „Brochwicza” – Remigiusza Grocholskiego (dowódcy organizacji „Brochwicz”), podjęto decyzje powołujące do życia „Wachlarz”, zwany także „Akcją W”.

Na wiosnę 1942 roku pierwotne zadania uległy zasadniczej zmianie. Zamiast spokojnego oczekiwania na sygnał do przeprowadzenia akcji, odcinającej front od zaplecza, polecono wchodzącym dopiero na obcy teren patrolom prowadzenie bieżącej i ciągłej akcji sabotażowej.

Stało się tak na skutek nacisków – przede wszystkim finansowych – zachodnich sojuszników na sztab Naczelnego Wodza. Alianci wyrazili bowiem gotowość pokrycia 2/3 wydatków związanych z działaniem „Wachlarza”, o ile bezzwłocznie zacznie prowadzić skuteczną walkę dywersyjną na liniach komunikacyjnych niezbędnych dla zaopatrzenia frontu wschodniego[1]. Miała to być namiastka drugiego frontu, którego zachodni sojusznicy stworzyć jeszcze wtedy nie mogli.

Podjęcie natychmiastowych zadań przez patrole dywersyjne, nie znające jeszcze obcego terenu, stało się powodem poważnych strat, które wyniosły na niektórych odcinkach około czterdziestu procent stanu (miało się to stać dopiero w rok po działaniach objętych naszą relacją).

Na jesieni 1941 roku podzielono teren działania „Wachlarza” na pięć odcinków – kierunków rozchodzących się klinami od Warszawy na wschód. Ten układ dał początek nazwie organizacji. System ruchliwych pięcioosobowych patroli dywersyjnych czynił z niej twór całkiem nowy, o nie znanych dotąd na tę skalę formach działania.

Ludzie, którzy mieli uczestniczyć w akcjach sabotażowych, pochodzili albo z miejscowej dywersji, albo też byli przysyłani na praktyczne przeszkolenie z Warszawy lub innych ośrodków walki.

Zasadniczo terenem działalności „Wachlarza” były ziemie leżące poza dawną wschodnią granicą Polski, a więc na terenach radzieckich. Wobec tego jednak, że niewielu było tam Polaków, którzy mogliby stanowić oparcie dla wachlarzowców, bazą wypadową patroli miały stać się niedawne polskie województwa kresowe, to jest wileńskie, nowogródzkie, Polesie, Wołyń i Podole.

Jednocześnie od lipca 1941 roku na ziemiach, które znajdowały się w przedwojennych granicach Polski, a które do 22 czerwca 1941 r. były okupowane przez ZSRR, zaczął rozszerzać konspiracyjną siatkę Związek Walki Zbrojnej. Zadania ZWZ były całkowicie odmienne niż „Wachlarza”[2] – konsolidacja, szkolenie, gromadzenie i zabezpieczanie broni.

Zaistniała więc sytuacja, że na tym samym terenie działały w początkach 1942 roku dwie organizacje, podporządkowane jednemu dowództwu – normalna konspiracyjna siatka akowska[3] oraz patrole „Wachlarza”, które ze względu na inny rodzaj zadań, a także większą możliwość „wpadek” przy częstych akcjach, miały zakaz wzajemnego kontaktowania się.

...