Transport jako przedmiot badań ekonomicznych
Definicja transportu:
a) Ujęcie czynnościowe - synonimy transportu: przewożenie, przemieszczenie [transport rozumiany w znaczeniu czynnościowym będzie obejmował zarówno świadczenie usług zarobkowych przez przedsiębiorstwa transportowe, jak i czynności przemieszczania ładunków i osób przez inne podmioty, dla których jest to działalność pomocnicza. Do tej drugiej grupy zaliczamy zatem transport własny przedsiębiorstw nie transportowych (produkcyjnych, handlowych, rolnych itp.), a także przewozy w ramach motoryzacji indywidualnej.]
b) Znaczenie podmiotowe - technicznie, organizacyjnie i ekonomicznie wydzielone z innych czynności, celowe przemieszczenie wszelkich ładunków i osób (tym ujęciem zajmuje się EKONOMIKA TRANSPORTU) [transport w znaczeniu podmiotowym oznacza realizację procesu przemieszczania przez podmiot w tym celu powołany.]
Transport:
Działalność człowieka, której celem jest przemieszczenie w przestrzeni osób i ładunków przy użyciu odpowiednich środków transportu.
Wyodrębnienia transportu:
a) Wyodrębnienie techniczne- oznacza wykorzystanie do przemieszczania środków pracy służących temu celowi, czyli infrastruktury (podstawowe urządzenia, budynki użyteczności publicznej i instytucje usługowe, których istnienie jest niezbędne do prawidłowego funkcjonowania gospodarki i społeczeństwa) i suprastruktury (stanowi całościowy tabor, czyli wszelkiego rodzaju środki transportu, które są nam znane; oprócz tego dotyczy także urządzeń transportowych, które mogą służyć do obsługiwania środków transportu) transportu: dróg i punktów transportowych, taboru, środków trakcyjnych itp.
b) Wyodrębnienie organizacyjne- polega na powstaniu podmiotu gospodarczego, którego celem jest odpłatne świadczenie usług transportowych na rzecz innych przedsiębiorstw, instytucji, czy też osób prywatnych
c) Wyodrębnienie ekonomiczne- interpretuje się jako możliwość określenia wyniku finansowego przedsiębiorstwa na podstawie zestawienia przychodów i kosztów prowadzenia działalności transportowej
Definicja transportu- Czym różnią się te pojęcia?:
a) Transport- działalność człowieka, której celem jest przemieszczanie w przestrzeni osób i ładunków przy użyciu odpowiednich środków transportu
b) Komunikacja- oznacza porozumiewanie się ludzi między sobą, czyli wszelkie formy łączności (listy, przesyłanie paczek, SMS-ów etc.), połączenia, których cechą jest trwałość (powiazania drogami komunikacyjnymi, regularne przewozy osób i ładunków)
c) Łączność- forma komunikacji obejmująca tylko przepływ informacji, przesyłanie i przekazywanie pieniędzy oraz przesyłanie paczek.
Klasyfikacja transportu:
Przyjmuje układ pionowy(gałęzie) i poziomy(rodzaje), co oznacza, ze każda z gałęzi transportu może być dzielona jeszcze na rodzaje.
A) Pionowa (gałęzie)- kryterium podziału jest tu środowisko, w którym odbywa się ruch środka transportu i technika poruszania się po niej, w związku z czym podział ten ma charakter techniczno- eksploatacyjny. Każda z gałęzi transportu ma odmienną charakterystykę techniczna, technologiczną, organizacyjną i ekonomiczną.
• Transport
• lądowy
• samochodowy
• kolejowy
• rurociągowy (szerzej- przesyłowy)
• wodny
• morski
• żegluga śródlądowa
• powietrzny
• lotniczy
• kosmiczny
W literaturze można spotkać się także z wydzieleniem transportu miejskiego jako gałęzi transportu o charakterze organizacyjno- obszarowym, w którym to wykorzystuje się: transport samochodowy, kolejowy, tramwaje, żeglugę śródlądową.
B) Pozioma (rodzaje)- obejmuje podział transportu na rodzaje w zależności od przyjętego kryterium
a) Transport osób i ładunków:
Podział ze względu na przedmiot przewozu; w tym przypadku stosowanie określeń „transport pasażerski” i „transport towarów” jako synonimów nie jest poprawny pod względem merytorycznym, gdyż nie każda osoba, która korzysta z transportu jest pasażerem, zaś nie każdy ładunek jest towarem. Pasażer to osoba, która korzysta z obcego środka transportu, po opłaceniu należności za przejazd. Do grupy tej nie zalicza się zorganizowanych dojazdów do pracy, szkoły czy wojska. Z kolei część przewożonych ładunków nie jest towarami, gdyż nie stanowią dóbr przeznaczonych do sprzedaży (np.: przewóz produktów i półproduktów transportem wewnątrzzakładowym, przewóz odpadów komunalnych etc.) Prócz transportu rurociągowego wszystkie gałęzie transportu nadają się do przewozu zarówno osób, jak i ładunków.
b) Regularny i nieregularny:
Podział ze względów organizacyjno-funkcjonalny; transport regularny odbywa się według upublicznionego rozkładu jazdy, ujmującym dni tygodnia oraz godziny rozpoczynania jazdy, bądź częstotliwość kursowania. O transporcie nieregularnym mówimy, gdy przewóz jest realizowany, gdy występuje konkretne zapotrzebowanie, na zamówienie, na podstawie umowy zawartej z klientem. W niektórych gałęziach mają swoje specyficzne nazwy (transport morski- żegluga liniowa i trampowa, transport lotniczy- przewozy liniowe i czarterowe, transport samochodowy pasażerski- przewozy według rozkładu jazdy i okazjonalne).
c) Bezpośredni i pośredni
Podział z punktu widzenia organizacji przewozów(ciągłość procesu transportowego); w transporcie bezpośrednim używany jest tylko jeden środek transportu i przewóz jest realizowany na zasadzie „door to door” (bez przeładunkowo) spotykany najczęściej w transporcie samochodowym i przesyłkowym. W transporcie kolejowym z bezpośrednim przewozem mamy do czynienia gdy kontrahenci mają własne bocznice kolejowe, a w żegludze śródlądowej gdy mają władne przystanie żeglugowe. Transport pośredni występuje gdy wykorzystywane są co najmniej dwa środki transportu, co wiąże się z przeładunkiem pośrednim lub pośrednim.
d) Łamany, multimodalny, intermodalny, kombinowany:
W zależności od rodzaju używanych środków transportu wyróżniamy:
-Transport łamany (co najmniej dwa środki transportu jednej gałęzi)
-Transport multimodalny (co najmniej dwie gałęzie transportu z dowolnym sposobem przeładunku)
-Transport intermodalny (ta sama jednostka ładunkowa, która na całej swojej trasie przewożona jest różnymi gałęziami transportu (np. kontener)
-Transport kombinowany (zaliczany do transportu intermodalnego, w którym jednostka ładunkowa przemieszczana jest transportem kolejowym, żeglugą śródlądową lub morską, zaś operacje dowozowo- odwozowe odbywają się transportem samochodowym).
e) Bliskiego, średniego i dalekiego zasięgu:
Wyróżniany ze względu na odległość przewozu; ustalanie granicy między tymi rodzajami przewozów jest umowne, ponieważ inne odległości wyrażane w kilometrach będą uznawane za przewozy bliskiego zasięgu w transporcie samochodowym a inne w lotniczym etc.
f) Krajowy i międzynarodowy:
Podział według zasięgu geograficznego i odległości przewozu; wyróżniamy w nim:
-Transport międzynarodowy: kontynentalny i międzykontynentalny
-Transport krajowy: wewnątrzzakładowy, wewnątrzregionalny, międzywojewódzki, międzyregionalny
g) Publiczny, branżowy, własny:
Podział ze względu na dostępność dla użytkownika; w transporcie publicznym usługi świadczone są każdemu, kto za nie zapłaci przewidzianą w taryfie opłatę lub uzgodni cenę przewozową z przewoźnikiem. O transporcie branżowym mówimy gdy usługi przewozowe są świadczone odpłatnie, wyspecjalizowanym taborem dla określonej branży lub resortu (np.: cysterny w branży mleczarskiej). Transport własny to transport gospodarczy (przewozy wykonywane nieodpłatnie na rzecz własnego przedsiębiorstwa poza transportowego własnymi środkami transportu) i indywidualny (może być identyfikowany z motoryzacją indywidualną).
h) Państwowy, komunalny, spółdzielczy, prywatny:
Podział ze względu na formę własności; transport państwowy- właściciel to państwo, przeważa w transporcie kolejowym i lotniczym; transport komunalny- prawo własności w rękach samorządu miejskiego lub gminy, występuje przede wszystkim w transporcie miejskim oraz czasem w transporcie wewnątrzregionalnym, transport spółdzielczy- właścicielem jest spółdzielnia, transport prywatny- właściciele to osoby prywatne (fizyczne lub prawne) świadczące usługi wyłącznie na zasadach handlowych.
i) W PKD (polskiej klasyfikacji działalności) opracowanej zgodnie z NACE (klasyfikacja działalności gospodarczej Unii Europejskiej) transportowi i łączności poświęcona jest sekcja pierwsza- transport (ujęty w czterech działach), gospodarka magazynowa i łączność.
Prawa ekonomiczne w transporcie:
a) W transporcie funkcjonują ogólnogospodarcze prawa ekonomiczne- prawidłowości rządzące całą gospodarką, a jedynie w specyficzny sposób przejawiające się w transporcie uwzględniając jego cechy.
b) Prawa transportowe według E. Saxa (IX w.) [uważał on, że w transporcie mogą funkcjonować prawa ekonomiczne specyficzne dla tej branży i nazwał je prawami transportowymi]:
-Prawo intensywności transportu [tempo rozwoju transportu powinno być zgodne z intensywnością rozwoju wszystkich pozostałych działów gospodarki]
-Prawo integracji transportu [rozdrobniony popyt na usługi zostaje zebrany, czyli zintegrowany w określonej, rozsądnie ograniczonej liczbie inwestycji transportowych, ponieważ bardziej opłacalne jest inwestowanie w kilka dużych obiektów niż w wiele obiektów małych]
-Prawo kierunkowości transportu [transport dokonywany jest po drodze o najniższych kosztach transportu, czyli po drodze najkorzystniejszej ekonomicznie, a nie po drodze najkrótszej geograficznie]
-Prawo kosztów transportu [korzystne jest rozszerzanie rozmiarów przewozu, aż do pełnego wykorzystania zdolności przewozowej danych obiektów i środków transportu; koszty stałe rozkładają się na większą liczbę wyprodukowanych usług co przyczynia się do zmniejszania kosztów jednostkowych usług]
-Prawo cen transportu [koszty jednostkowe przewozu zależą od cen zastosowanych za te usługi]
Zakres badań ekonomiki transportu:
Jest zdeterminowany przez przedmiot badania i podjęta problematykę.
a) Przedmiotowy:
-gałęzie transportu- transport samochodowy, morski, kolejowy, rurociągowy, lotniczy oraz żegluga śródlądowa; bada się specyfikę ekonomiczną, techniczną, organizacyjną i funkcjonalną poszczególnych gałęzi, zależności komplementarne i substytucyjne między nimi
-formy transportu- zróżnicowane pod względem rodzaju usług, form własności, statusu transportu, zasięgu działania, technologii przewozowych
-wyposażenie transportowe kraju- infrastruktura badana pod względem ilościowymi jakościowym, określająca opłacalność inwestycji infrastrukturalnych oraz ich wpływ na inne dziedziny życia społeczno- gospodarczego
-ekonomiki gałęziowe- wykształciły się w ramach ekonomiki transportu; mają na celu badanie zjawisk gospodarczych w poszczególnych gałęziach transportu i w przedsiębiorstwach transportowych; wyróżniamy: ekonomikę gałęziową transportu samochodowego, kolejowego, lotniczego, morskiego, żeglugi śródlądowej, komunikacji miejskiej.
b) Podmiotowy:
Odnosi się do wszelkich podmiotów, które są punktem odniesienia różnorodnych problemów transportowych– przedsiębiorstwa świadczące usługi transportowe, podmioty eksploatujące środki transportowe na użytek własny, usługobiorcy transportu, organy administracji państwowej
c) Problemowy:
Zależy od punktu widzenia:
-mikroekonomicznego- problemy: rentowność, finansowanie działalności bieżącej i inwestycji, zachowanie na rynku, efektywność wdrażania innowacyjnych rozwiązań
-makroekonomicznego- problemy: makroekonomiczna efektywność inwestycji transportowych, wpływ transportu na zagospodarowanie przestrzenne i wzrost gospodarczy, wyposażenie transportu w czynniki produkcji, kształtowanie systemów transportowych
Metodologia ekonomiki transportu:
Metody powinny uwzględniać specyfikę działu transportu jako działu gospodarki
a) Zachodzi aplikacja ogólnych zasad ekonomii w transporcie
-analiza relacji popyt-podaż na rynku usług transportowych
-badanie zyskowności i rentowności w skali przedsiębiorstwa
-badanie uwarunkowań makroekonomicznych funkcjonowania transportu
-cena opłacalności przedsiębiorstw rozwojowych
-ocena wpływu transportu na bilans płatniczy kraju
b) Tworzone są specyficzne dla transportu narzędzia pomiaru (np. tonokilometry) oraz zestaw wskaźników analizy ekonomicznej
c) Powstają specyficzne metody ewidencjonowania stanu istniejącego i zachodzących procesów
-ankietowanie firm przewozowych
-badania ankietowe i wywiady przeprowadzane wśród użytkowników usług transportowych
-obserwacja natężenia ruchu na drogach
-rejestracja miejsc, przyczyn wypadków
d) W budowaniu modeli analizy stosowane są dodatkowe czynniki związane z funkcjonowaniem transportu
Podział badań transportowych między dziedziny nauki:
a) Dyscypliny naukowe zajmujące się transportem
-ekonomika transportu- bada zależności ekonomiczne zachodzące w sferze transportu
-geografia transportu- przedmiotem jej badań jest transport osób i towarów w aspekcie przestrzennym, w powiazaniu ze środowiskiem geograficznym, ale również z uwzględnieniem czynników społeczno- ekonomicznych
-historia transportu- zajmuje się procesami rozwojowymi w transporcie, zmianami w infrastrukturze, w sposobach transportowania, rozwojem taboru, badaniem prawidłowości warunkujących rozwój transportu
-prawo transportowe- obejmuje ogół norm prawnych dotyczących transportu, należących zarówno do prawa międzynarodowego, jak i wewnętrznego
b) Dyscypliny, które mają istotne znaczenie dla funkcjonowania transportu
-Logistyka- bada prawidłowości i zjawiska przepływu dóbr fizycznych i informacji w gospodarce, a także w poszczególnych jej ogniwach
-Technika- dzięki niej powstają wynalazki stosowane w transporcie, ulepszenia materiałów
-Ekologia- bada wpływ transportu na środowisko naturalne, szacuje wyrządzone szkody i poszukuje sposobów zmniejszenia negatywnego wpływu na środowisko naturalne
-Informatyka- usprawnia czynności związane z prowadzeniem przedsiębiorstw i organizowaniem przewozów
-Organizacja i zarządzanie- zajmuje się organizacją transportu jako całości i pojedynczymi przedsiębiorstwami transportowymi
-Marketing- bada działalność firm, która polega na rozpoznawaniu, kształtowaniu i zaspokajaniu potrzeb odbiorców dzięki projektowaniu i wytwarzaniu odpowiednich produktów i usług, oraz ich wymianie w obie strony
-Statystyka- zajmuje się ilościowymi metodami badania prawidłowości zjawisk masowych
Ekonomiczne i pozaekonomiczne uwarunkowania działalności transportowej
Czynniki produkcji:
Materialne i niematerialne środki niezbędne do produkowania dóbr i usług zaspokajających ludzkie potrzeby.
Klasyczna ekonomia wyróżnia:
a) praca- wykonanie przez człowieka pewnych czynności, których celem jest przekształcenie zasobów natury w produkty zaspokajające ludzkie potrzeby, z uwzględnieniem kapitału
b) ziemia- szeroko rozumiane zasoby naturalne np. ziemia wody podziemne fauna flora atmosfera itp
c) kapitał- narzędzia, surowce, zapasy, maszyny budynki, środki transportu
Środki pracy w transporcie:
a) Suprastruktura transportu
-tabor
-środki trakcyjne
-maszyny i urządzenia ładunkowe
-jednostki ładunkowe
Zaplecze techniczne środków przewozu i środków trakcyjnych- infrastruktura, czy suprastruktura?
b) Komplementarność środków pracy- wzajemnie uzupełniają się w procesie produkcji; czynniki produkcji stanowią nierozerwalną całość i nawzajem uzupełniają się
c) Substytucyjność czynników wytwórczych- polega na ich wzajemnym zastępowaniu w procesie produkcji
d) Substytucyjność czynników produkcji:
-wprowadzenie środków transportu o większej ładowności, szybszych, lepiej przystosowanych do przewozu, pojazdów wyspecjalizowanych
-zastępowanie tradycyjnego przewozu ropy naftowej i paliw (kolejami i samochodami) transportem rurociągowym
-wprowadzenie systemu kontenerowego, wiążące się z kompleksową wymianą starych środków rzeczowych na nowe, zmianą technologii i organizacji przewozów
Analiza czynników produkcji:
a) Techniczny skład kapitału (TSK) – stosunek ilościowy elementów środków produkcji do siły roboczej
b) Organiczny skład kapitału (OSK) – stosunek wartościowy środków produkcji do wartości siły roboczej wyrażonej płacami
-trudności z wyznaczeniem ze względu na brak wyceny dróg
Infrastruktura transportu:
Zespół obiektów liniowych i punktowych trwale związanych z przestrzenią, które umożliwiają przewożenie osób i ładunków, zmianę środka transportu, składowanie i inne czynności występujące w procesie transportowym.
A) Infrastruktura liniowa
a) Drogi transportowe
b) Urządzenia przesyłowe
c) Sieć trakcyjna
d) Inne budowle inżynieryjne
B) Infrastruktura punktowa
a) Punkty transportowe wraz z urządzeniami i wyposażeniem:
-każde miejsce na sieci transportowej odpowiednio wyposażone, w którym może rozpoczynać się lub kończyć przemieszczanie przedmiotu przewozu lub w którym możliwa jest zmiana środka transportu
-3 podstawowe funkcje :
∙gałęziowa- rola miejsca postojowego, manewrowego i obsługi technicznej środków transportu, kierowani ich ruchem i działalnością handlową, odnosi się do środków technicznych danej gałęzi transportu
∙międzygałęziowa- koordynacja działalności przewozowej 2 lub większej liczby gałęzi transportu; pasażer lub ładunek zmienia środek transportu bezpośrednio lub za pośrednictwem poczekalni lub magazynu, funkcja spełniana jest w stosunku do przedmiotu przewozu
∙zbiorcza i rozdzielcza przewożonych ładunków i osób- każdy punkt transportowy ma obszar ciążenia, gdyż jest do niego najbliżej lub najkrótszy czas dotarcia, w tym punkcie zbieran...
Drev12