HORMONY [gr.], różnorodne związki org. wytwarzane przez żywe organizmy, regulujące i koordynujące procesy chem. w komórkach i tkankach, a pośrednio — wszelkie procesy fizjol., przez dostosowywanie ich do zmieniających się warunków otoczenia. Wszystkie hormony organizmu tworzą układ hormonalny, w którym współdziałają ze sobą (np. adrenalina i glukagon podnoszą poziom glukozy we krwi) lub działają antagonistycznie względem siebie (np. insulina obniża poziom glukozy, a adrenalina i glukagon — podwyższają), dzięki czemu wszystkie procesy w organizmie pozostają w równowadze. Hormony występują w żywej komórce w b. małych stężeniach; mechanizmy ich działania nie są dotychczas poznane, natomiast stosunkowo dobrze poznano fizjol. skutki ich wpływu na organizm i na niektóre procesy biochemiczne. U zwierząt niektóre hormony powstają w gruczołach dokrewnych, inne w pewnych tkankach (hormony tkankowe); krew przenosi je do miejsca działania. Synteza danego hormonu jest pobudzana przez inny hormon, przez określoną substancję neurosekrecyjną lub zmianę chem. w organizmie; jedne hormony są wydzielane do krwiobiegu w sposób ciągły (np. insulina), inne okresowo w zależności od potrzeb organizmu (np. hormony płciowe). Niektóre hormony wywierają wpływ ogólny na ustrój żywy (np. hormony wzrostu, hormony przytarczyczne), inne działają na określony narząd (np. gonadotropiny na gonady) lub tkankę (np. oksytocyna na mięśnie gładkie). Układ hormonalny kontroluje ogólny metabolizm w ciągu całego życia: koordynuje nieustannie przebiegi procesów biochem. i utrzymuje określone środowisko wewn. (głównie hormony przysadki, rdzenia i kory nadnerczy, tarczycy i trzustki), a także reguluje gospodarkę wodną i ciśnienie osmotyczne (hormony kory nadnerczy, tylnego płata przysadki) oraz procesy trawienia (hormony tkankowe przewodu pokarmowego). Hormony odgrywają również rolę w przewodzeniu bodźców nerwowych (neurohormony). Układowi hormonalnemu podlegają poszczególne etapy rozwoju organizmu; reguluje on procesy wzrostu (somatotropina, hormony tarczycy, nadnerczy i trzustki pobudzają wzrost, hormony gruczołów płciowych hamują go) oraz różnicowania się narządów (tyroksyna powoduje metamorfozę płazów, hormony wylinki — linienie owadów i skorupiaków). Wreszcie układ hormonalny kontroluje procesy związane z funkcjami rozrodczymi organizmu (hormony gonadotropowe — rozwój i funkcjonowanie gruczołów płciowych, hormony płciowe — rozwój drugorzędnych i trzeciorzędnych cech płciowych, zachowanie się seksualne, np. toki ptaków, hormony laktogenne — wytwarzanie mleka, wydzieliny wola u gołębi, instynkt macierzyński). W zdrowym organizmie układ hormonalny pozostaje w równowadze; zaburzenie wydzielania poszczególnych hormonów zakłóca tę równowagę, a naruszając tym samym równowagę fizjol. i chem. ustroju, prowadzi do zaburzeń chorobowych.
Liczne hormony zwierząt kręgowych wyodrębniono w stanie czystym i zbadano ich budowę chem.; na tej podstawie hormony można podzielić na: 1) pochodne aminokwasów (np. adrenalina, tyroksyna); 2) hormony peptydowe (np. oksytocyna, wazopresyna); 3) hormony białkowe (np. insulina), często będące białkami złożonymi (glikoproteinowe hormony przysadki); 4) hormony steroidowe (hormony płciowe i kory nadnerczy). Hormony wytwarzane przez odmienne gat. zwierząt różnią się nieco budową chem.; najwyższą specyficzność gatunkową wykazują hormony białkowe. Czynne wyciągi z gruczołów dokrewnych zwierząt i liczne syntet. związki o działaniu podobnym do hormonów znalazły zastosowanie w leczeniu człowieka. Hormony zwierząt bezkręgowych są mniej poznane. U roślin występują fitohormony.
Badania nad rolą fizjol. gruczołów dokrewnych (endokrynologia) zapoczątkował 1848 lekarz ang. Th. Addison; dostrzegł on związek między ciemnieniem skóry i uszkodzeniem nadnerczy. Nazwę hormonów wprowadzili W.M. Bayliss i E.H. Starling (1905).
Aguuul6