Agnieszka Siewicz, Z zagadnień pedagogiki zdolności, str. 123-131
w: Praca z uczniem o specjalnych potrzebach edukacyjnych,
red. A. Guza, D. Krzyżyk, Tom 1, Wyd. Pedagogiczne ZNP, Kielce 2012.
Kształcenie uczniów zdolnych jest istotnym, ale nadal pomijanym w praktyce szkolnej, problemem. W powszechnej świadomości istnieje bowiem silne przekonanie, że jeśli uczeń jest zdolny, „sam sobie da radę”. Należy jednak podkreślić, że w grupie uczniów o szczególnych potrzebach znajdują się dwie podgrupy: nie tylko ci poniżej przeciętnej (czyli uczniowie z dysfunkcjami, upośledzeni etc.), ale i powyżej przeciętnej - czyli uczniowie zdolni. Tymi pierwszymi zajmuje się pedagogika specjalna, drugimi - pedagogika zdolności.
Aby rozpocząć świadome kształcenie uczniów zdolnych, potrzebna jest diagnoza: ustalenie, jakie są kryteria „zdolności” i czy wśród danej grupy uczniów są jednostki, które te kryteria spełniają. W literaturze spotyka się różne definicje zdolności i różne terminy, które odnoszą się do tej grupy uczniów. Oprócz określenia „zdolny” pojawiają się również takie wyrażenia, jak: „uczeń wybitnie zdolny”, „wybitny”, „utalentowany”, „uzdolniony”, „twórczy”. Nauczyciele w swojej szkolnej praktyce często używają ich zamiennie, jeszcze częściej zdarza się to rodzicom przekonanym o geniuszu własnego potomka. Niniejszy szkic rozpocznę więc od próby uporządkowania istniejącego chaosu terminologicznego[1].
Według Tadeusza Lewowickiego uczeń zdolny charakteryzuje się przede wszystkim wysokim poziomem: IQ, zdolności ogólnych oraz zdolności specjalnych; jego wyniki w nauce są (lub potencjalnie mogą być) wysokie, a osiągnięcia - oryginalne i twórcze[2]. Zdaniem Ewy Klimas-Kuchtowej warunki konieczne, ale niewystarczające, by uznać ucznia za zdolnego, to: łatwość uczenia się, dobra pamięć, ponadprzeciętny poziom inteligencji, umiejętność radzenia sobie z problemami, tendencje twórcze oraz pragnienie samorealizacji[3]. Beata Dyrda natomiast podaje definicję wyliczającą, zgodnie z którą uczeń zdolny wyróżnia się z grupy swoich rówieśników poziomem sprawności intelektualnej, specjalnymi uzdolnieniami, łatwością uczenia się, samodzielnością myślenia, twórczą wyobraźnią oraz szerokimi zainteresowaniami[4].
Należy tu podkreślić - co widać w przytoczonych definicjach - że zdolności ucznia można rozumieć dwojako: po pierwsze, jako zdolności ogólne (łatwość uczenia się, umiejętność wyszukiwania i zapamiętywania wiadomości, umiejętności metapoznawcze) oraz, po drugie, jako zdolności kierunkowe/uzdolnienia (w danej dziedzinie, np. sportowe, językowe, plastyczne, matematyczne, a także społeczne). Taką klasyfikację, opartą na zakresie zdolności, uzupełnić można klasyfikacją poziomu zdolności. Najwyższy poziom, czyli mistrzostwo w danej dziedzinie, przejawiają osoby wybitnie uzdolnione (genialne), niżej w tej hierarchii sytuują się osoby o wysokich zdolnościach, następnie o zdolnościach przeciętnych, poniżej przeciętnych i wreszcie - pozbawione zdolności[5].
Następnym krokiem byłoby określenie elementów składowych struktury zdolności. Popularne jest triadyczne ujęcie J. S. Renzullego, rozbudowane przez F. J. Mónksa; z polskich badaczy tematyką tą zajmował się między innymi Stanisław Popek - autor interakcyjnego modelu rozwoju zdolności, w którym wśród czynników wpływających na rozwój zdolności wymienia on: zdolności intelektualne, specjalne, twórcze oraz emocje i motywację[6].
Uwzględniając powyższe ujęcia psychologiczne, łatwiej uzasadnić, iż typowego ucznia zdolnego charakteryzują nie tylko właściwości intelektualne, ale również pozaintelektualne. Są to między innymi: poczucie własnej wartości, zdrowy perfekcjonizm, wiara w siebie, równowaga oraz umiejętność radzenia sobie z problemami. Jednak nie każda jednostka zdolna prezentuje taki sam zestaw właściwości. Zależy to między innymi od tego, czy jest ona typem konformistycznym, czy też nonkonformistycznym[7].Potocznie uważa się, że zdolny uczeń to uczeń z wysoki IQ i/lub odnoszący ponadprzeciętne sukcesy w nauce szkolnej. Warto tu zwrócić uwagę, że taka jednostka niekoniecznie musi być zdolna, a jedynie - skuteczna. Uczeń skuteczny to uczeń, który trafnie rozpoznaje i dopasowuje się do nauczycielskiej etykietki prymusa, a wywiązując się z roli ucznia, osiąga oczekiwane rezultaty[8]. Synonimicznym określeniem ucznia skutecznego jest uczeń uzdolniony akademicko[9]. Musi się on oczywiście odznaczać wysokim poziomem inteligencji, ale już niekoniecznie musi mieć specjalne predyspozycje w konkretnej dziedzinie czy też podejście twórcze, innowacyjne.
W tym artykule przyjmuję, że uczniowie zdolni charakteryzują się dwiema cechami: ponadprzeciętnymi osiągnięciami lub/i potencjalnymi zdolnościami do takich osiągnięć[10]. Diagnozy ucznia zdolnego dokonuje się w związku z tym zarówno na podstawie namacalnych efektów jego działań (np. oceny szkolne, nagrody w konkursach z różnych dziedzin, prace plastyczne czy literackie), jak i badań psychologicznych. Kryteria, według których wyróżnia się uczniów zdolnych, dzielą się więc na dwie grupy: psychologiczne oraz edukacyjne[11].
Przyjęcie powyższej definicji, zaproponowanej przez Krzysztofa Kruszewskiego, częściowo przenosi punkt ciężkości na zdolności jeszcze uśpione, na predyspozycje, a co za tym idzie - podkreśla znaczenie kształcenia, którego celem jest urzeczywistnienie tych zdolności, przetworzenie potencjału w obserwowalną aktywność, zaktualizowanie go.
Kształcenie uczniów zdolnych niesie ze sobą duże ryzyko. Jeżeli nie będzie dostosowane do potrzeb uczniów, może - paradoksalnie, mimo ich wybitnych zdolności - prowadzić do zastoju lub wręcz do niepowodzeń szkolnych. Przykładem jest tzw. Syndrom Nieadekwatnych Osiągnięć Szkolnych (SNOS; efekty pracy ucznia są znacznie poniżej jego możliwości)[12]. Jeżeli uczeń zdolny nie otrzymuje stymulujących go zadań, ogólne tempo pracy jest dla niego zbyt wolne, a w spełnienie wymagań nie musi wkładać wysiłku, może rozczarować się szkołą lub wręcz popaść z nią w konflikt. Aby temu przeciwdziałać, powinno się m.in. dbać o poziom trudności zadań tak, aby stanowiły one dla ucznia wyzwanie i aby widział w ich rozwiązywaniu sens.
Niebezpieczeństwem jest też błędne uznanie ucznia za zdolnego jedynie na podstawie szkolnych ocen. W ten sposób myli się opisany już typ ucznia skutecznego z uzdolnionym. Możliwe są także inne pomyłki w selekcji i diagnozie, np. na skutek nadmiernych ambicji rodziców czy błędnego przeprowadzenia testów. Ignorowanie potrzeb uczniów zdolnych wynikać może z braku kwalifikacji nauczyciela bądź z przyjęcia hierarchii wartości, w której pomoc jednostkom zdolnym nie jest ważnym zadaniem, co skutkuje zaprzepaszczeniem szans na rozwój ich zdolności. By tak się nie stało, wymagana jest tutaj współpraca między nauczycielem a jego uczniem, indywidualne podejście nauczyciela do uczniów uzdolnionych, a wręcz relacja mistrz - uczeń. Jak twierdzi Kruszewski, trzy cechy charakteryzujące kwalifikacje nauczyciela są tu od innych ważniejsze. Pierwsza to okazywany pozytywny stosunek do zdolnego ucznia. Druga — doskonała znajomość materiału nauczania. Trzecia - rzetelność intelektualna, przejawiająca się m.in. w akceptowaniu niecodziennego myślenia i postępowania ucznia[13]. Stąd postulat, aby do programów kształcenia nauczycieli wszystkich specjalności włączyć pedagogikę zdolności i twórczości. Wprawdzie żądanie, by każdy nauczyciel umiał pracować nie tylko ze średnim i słabym uczniem, ale również z uczniem wybitnie uzdolnionym[14], wydaje się bardzo idealistyczne, niemniej jednak wskazuje ono, jak ważne są przygotowanie i kompetencje nauczyciela.
Kolejny negatywny czynnik w kształceniu ucznia uzdolnionego pochodzi od samego ucznia - to problemy emocjonalne i (psycho) społeczne, które może on stwarzać. Wrażliwość emocjonalna i perfekcjonizm[15], które często charakteryzują uczniów zdolnych, utrudniają im adaptację w klasie. Tacy uczniowie mogą dobrowolnie i celowo izolować się od grupy, gdy nie znajdują w niej partnerów interakcji, prezentujących zbliżony poziom intelektualny i/lub podzielających ich zainteresowania, bądź zostać od niej odizolowani. W drugiej z wymienionych sytuacji strategią przyjmowaną przez ucznia zdolnego, któremu zależy na społecznej akceptacji, może stać się ukrywanie własnych zdolności[16]. Dodatkową przyczyną problemów psychospołecznych bywa akceleracja, obejmująca szybsze rozpoczynanie kształcenia w szkole, podwójną promocję, szybsze kończenie szkoły. By uniknąć lub zminimalizować istniejące już problemy ucznia zdolnego, związane z funkcjonowaniem w klasie szkolnej, należy dbać nie tylko o sferę poznawczo-intelektualną tych uczniów, ale również o ich sferę emocjonalną. Pomocne w tym zakresie jest poradnictwo psychologiczne, a przede wszystkim wspierający danego ucznia w jego rozwoju nauczyciel. Problemy z rówieśnikami można też zminimalizować, tworząc szkoły przeznaczone tylko dla zdolnych uczniów. Jednak współzawodnictwo w nich może się okazać zbyt dużym obciążeniem dla dziecka, a ponadto homogenizacja środowisk edukacyjnych jest rozwojowo niekorzystna. Dzieci są narażone na jednostronne wychowanie, manipulacje dorosłych, przerost intelektualizacji[17]oraz kształcone w warunkach sztucznych, w odcięciu od całego zróżnicowania społecznego, do którego przywykłyby w typowej szkole, a którego nie poznają w elitarnej placówce dla uzdolnionych. Negatywny wpływ jednostronności oddziaływania na uczniów zdolnych podkreśla wielu pedagogów. Ewa Klimas-Kuchtowa wysuwa w związku z tym propozycję tworzenia w ogólnodostępnych szkołach klas wzorowanych na klasach integracyjnych[18].Czynnikiem niepowodzeń w pracy z uczniem zdolnym może być również brak współpracy z jego rodzicami. Powinni oni przyczyniać się do rozwoju dziecka i współdziałać ze szkołą już od etapu diagnozy. Niekorzystną sytuacją jest nie tylko stawianie uczniom zdolnym wymagań zaniżonych, ale i odwrotnie - zawyżonych, i to zarówno przez nauczycieli, jak i przez rodziców. Eugeniusz Piotrowski słusznie zauważa, że istnieje niebezpieczeństwo, iż nauczyciel zapomni, że uczeń zdolny nie znaczy doskonały[19].Po zasygnalizowaniu podstawowych niebezpieczeństw dotyczących edukacji uczniów zdolnych można wskazać, do czego powinno zmierzać kształcenie takich uczniów. Po pierwsze, do indywidualnego rozwoju danej osoby zdiagnozowanej jako zdolna. Rozwój ten obejmuje prywatne sukcesy, zarówno na polu nauki szkolnej (w dalszej perspektywie - wyboru i prowadzenia działalności zawodowej), jak i rozwijania zainteresowań w czasie wolnym. Rozwój zdolności danego ucznia to oczywiście cel bardzo ogólny, który w toku codziennej pracy dydaktycznej z takim uczniem powinien zostać rozłożony na szereg celów szczegółowych, a następnie - operacyjnych. Po drugie, są to osiągnięcia ponadindywidualne, np. stworzenie instytucjonalnych rozwiązań w systemie edukacji (organizacja kształcenia w szkole i poza nią, zakładanie i zarządzanie placówkami edukacyjnymi), legislacyjne uporządkowanie kwestii kształcenia zdolnych, współpraca różnych agend związanych z kształceniem, system poradnictwa. Aby opisać indywidualne osiągnięcia kształcenia uczniów zdolnych, najlepiej byłoby przytoczyć fakty z biografii konkretnego ucznia, u którego zdiagnozowano i we właściwy sposób rozwijano szczególne zdolności. Nie natrafiłam bowiem w literaturze przedmiotu na wyniki długofalowych badań ilościowych, przeprowadzonych na reprezentatywnej próbie zdolnych dzieci i młodzieży z polskich szkół. Objętość i charakter niniejszego szkicu nie pozwala jednak na zastosowanie jakościowej metody case study, w związku z czym skupię się jedynie na omówieniu ponadindywidualnych osiągnięć uczniów zdolnych w polskich warunkach. Zaznaczyć należy, że kształcenie zdolnych stanowi duże wyzwanie - i dla systemu edukacji, i dla poszczególnych nauczycieli, i dla rodziców, i dla samych uczniów. Uczniom uznanym za uzdolnionych potrzeba [bowiem] dodatkowych bodźców, wzbogaconych nowymi, poszerzonymi treściami; takich, które przyśpieszą ich postępy w nauce w danej fazie edukacji lub dziedzinie nauki. Należy dostarczać im zindywidualizowanych zadań i takich treści kształcenia, które mogliby samodzielnie przyswajać. Treści te powinny mieć charakter otwarty, a nauczyciele i rodzice powinni zachęcać do ich analizowania[20] [podkreślenia - A. S.]. Stąd w polskich szkołach w pracy z uczniem zdolnym stosowane są następujące metody i formy kształcenia: metody problemowe, metody projektu, indywidualny tok nauczania, indywidualny program nauczania, rozszerzone treści nauczania, zachęcanie do indywidualnej lektury/pracy z książką, pytania otwarte[21]. Oczywiście, nie stosuje się ich powszechnie - zależy to przede wszystkim od wykształcenia i świadomości kadry nauczycielskiej. Zazwyczaj nauczyciele koncentrują się raczej na dążeniu, by uczniowie z trudnościami w nauce osiągnęli wymagane przeciętne umiejętności, a nie na tym, by rozwijać umiejętności ponadprzeciętne uczniów zdolnych. Skutkuje to „grzechem zaniechania” w zakresie kształcenia zdolności. W badaniach przeprowadzonych w 2007 r. przez Marię Porzucek wśród zdolnych wielkopolskich licealistów ankietowani przyznali, że ich nauczyciele najczęściej stosują wobec nich metody podające, zaś metody problemowe i poszukujące wykorzystywane są sporadycznie. Jak pisze badaczka, mimo iż nauczyciele przyznają, że właśnie metody poszukujące są przez jednostki uzdolnione najbardziej pożądane, stosowanie ich w praktyce wydaje się stanowić dla nich trudność. [...]Badani pedagodzy zapewniają, że w szkołach, w których nauczają, w pracy z jednostkami zdolnymi wykorzystywane są specjalne programy autorskiej, ale tylko 1 z nich potrafił opisać indywidualny program nauczania. Dodatkowo co trzeci zdolny licealista zdradza, że nauczyciele nie różnicują programów nauczania[22].Dyrektorzy polskich szkół deklarują natomiast, że w prowadzonych przez nich placówkach praca z uczniem zdolnym przybiera wiele form. Są to m.in.: indywidualizacja w ramach zajęć obowiązkowych (np. trudniejsze zadania na testach i prace domowe dla chętnych), zajęcia pozalekcyjne, przygotowanie do konkursów i olimpiad, wycieczki, możliwość udziału w przygotowywaniu wydarzeń kulturalnych w szkole, konsultacje indywidualne, indywidualny tok nauczania (ukończenie nauki w skróconym czasie dzięki możliwości promocji ucznia w ciągu całego roku szkolnego czy promocji o 2 klasy)[23].Przykłady form pracy ze zdolnymi oraz instytucji je realizujących można uporządkować, traktując każdy z nich jako urzeczywistnienie jednego z 4 modeli:
Tabela 1. Formy pracy z uczniami zdolnymi
Model organizacji pracy z uczniem zdolnym
Model zajęć zewnętrznych
Model zajęć wewnętrznych
Model
specjalnego
oddziału
specjalnej
szkoły
Charakterystyka
Uczeń zdolny uczy się w zwykłej klasie, ponadto uczęszcza na zajęcia w ponadklaso- wym oddziale dla zdolnych.
Uczniowie zdolni uczą się w podgrupie stworzonej w ramach zwykłej klasy (program wzbogacający).
Osobne klasy dla zdolnych w typowych szkołach.
Osobne szkoły dla zdolnych.
Źródło: Opracowanie własne na podst. J. Eby, J. Smutny, Jak kształcić uzdolnienia dzieci i młodzieży, Warszawa 1998, s. 142-147.
W kształceniu uczniów zdolnych w Polsce odnotować już można pewne osiągnięcia na płaszczyźnie poza- i ponadszkolnej. Wpływają na nie:
- działalność Ministerstwa Edukacji Narodowej;
- organizacje pozarządowe działające na rzecz dzieci i młodzieży zdolnej, np. Krajowy Fundusz na rzecz Dzieci, Fundacja „Promocja Talentu”, Stowarzyszenie Przyjaciół Dzieci Zdolnych;
- organizowanie olimpiad i konkursów przedmiotowych;
- fundusze stypendialne, np. stypendia „Dzieło Trzeciego Tysiąclecia”, rządowe stypendium Prezesa Rady Ministrów oraz Stypendium Ministra Edukacji Narodowej;
...
Justa_21