06a.compressed.pdf

(434 KB) Pobierz

Rocznik Świętokrzyski. Ser. B – Nauki Przyr. 33: 93–108, 2012

Polska Akademia Nauk – Oddział w Krakowie, Kieleckie Towarzystwo Naukowe,

Katedra Ochrony i Kształtowania Środowiska

Uniwersytetu Jana Kochanowskiego w Kielcach

Polskie Towarzystwo Geograficzne

Krajobraz górniczy i poeksploatacyjny

okolic Kowali w gminie Sitkówka-Nowiny

(Góry Świętokrzyskie) oraz perspektywy jego

wykorzystania w geoturystyce

Mining and post mining landscape in the area of Kowala

in Sitkówka-Nowiny commune (the Świętokrzyskie Mountains)

and the prospects of using it in geotourism

Grzegorz Pabian

Summary.

Sitkówka-Nowiny Commune is located in the western part of geographical re-

gion of the Świętokrzyskie Mountains which are part of Kielecka Upland in the province

of Lesser Poland Upland. The western part of the commune is a part of Chęcińsko-Kielecki

Landscape Park where there is mainly agricultural and natural landscape. In the central

and eastern part, where exploitation of carbonate rock raw materials is developing inten-

sively for the purpose of construction industry, industrial landscape is dominant. The most

interesting area as far as geology and mining are concerned is the area of Kowala (eastern

part of the commune where there are two types of landscape. The first one is mining land-

scape related to currently run mining activities in numerous mining enterprises located in

the area of the research (open-pits, mine waste dumps, borrow pits, haul roads, concentrat-

ing plants). The second one is post mining landscape which appears in the area where the

mining activity is finished (old mine workings and old waste dumps).

Due to the great educational, scientific and cognitive value mining and post mining

landscape in the area of Kowala may be used in geotourism by designing geological or

geotourist educational path. In the outdoor research carried out in March and April 2012

the route of geotourist educational path „Geological and mining treasures of Kowala”

was designed with educational stops and suggestions to use post mining objects for the

purpose of geotourism. The route would go as follows: primary school in Kowala – mining

enterprise „Trzuskawica” – „Stara Trzuskawica” (old open pit) – „Osadniki” (old open pit

Grzegorz Pabian

in Sitkówka) – mining enterprise „Radkowice-Północ” – inanimate natural monument

„Kowala” – mining enterprise „Kowala” – primary school in Kowala. The geotourist path

would be especially useful for students of geology, geography, environmental protection,

landscape architecture during their outdoor practice and in their scientific research and

for students of secondary schools, gymnasium and primary schools as complementary

material in the program of geography and science classes.

Key words:

landscape, Kowala, open pit, geotourism, educational path.

Grzegorz Pabian,

Gmina Sitkówka-Nowiny, ul. Białe Zagłębie 25, 26-052 Nowiny, e-mail:

turystyka@nowiny.com.pl

Wprowadzenie

Gmina Sitkówka-Nowiny położona jest w zachodniej części mezoregionu Góry

Świętokrzyskie, wchodzącego w skład Wyżyny Kieleckiej w prowincji Wyżyna

Małopolska (Kondracki, 2009). Zachodnia część gminy to fragment obszaru Chę-

cińsko-Kieleckiego Parku Krajobrazowego, gdzie dominuje krajobraz rolniczy

i naturalny (Richling, 2009). W części centralnej i wschodniej, gdzie intensywnie

rozwija się eksploatacja węglanowych surowców skalnych na potrzeby przemysłu

budowlanego, dominuje krajobraz przemysłowy. Najbardziej interesujący obszar

pod względem geologicznym i górniczym to okolice Kowali (wschodnia część

gminy), gdzie wyróżnić można dwa typy krajobrazu. Pierwszy to krajobraz górni-

czy związany z aktualnie prowadzoną działalnością górniczą, w licznie występują-

cych na obszarze prowadzonych badań czynnych zakładach górniczych (wyrobi-

ska górnicze, zwałowiska odpadów kopalnianych, skrywki, drogi technologiczne,

zakłady przeróbcze). Do tego typu krajobrazu można zaliczyć zakłady górnicze:

„Trzuskawica”, „Radkowice-Północ” oraz „Kowala”. Drugi to krajobraz poeks-

ploatacyjny (Nita, 2010), który występuje na obszarach, gdzie została zakończona

działalność górnicza (nieczynne wyrobiska górnicze i zwałowiska poeksploatacyj-

ne). Do tego typu krajobrazu należą dawne wyrobiska górnicze w Sitkówce, tzw.

„Osadniki”, oraz nieczynne wyrobisko górnicze „Stara Trzuskawica” w Kowali.

Budowa geologiczna i złoża kopalin

Ze względu na interesującą budowę geologiczną oraz występowanie licznych

odsłonięć geologicznych obszar gminy Sitkówka-Nowiny uznawany jest za nie-

zwykle ciekawy i twórczy w pracy naukowej wielu geologów. Już w latach między-

wojennych XX wieku swoje badania prowadził tu Jan Czarnocki, geolog i badacz

Gór Świętokrzyskich, a pamiątką tamtego okresu są cztery zdjęcia kamieniołomu

w Sitkówce (Król, 2007).

Teren gminy Sitkówka-Nowiny w znacznej części zbudowany jest ze skał pale-

ozoicznego trzonu Gór Świętokrzyskich i mezozoicznego obrzeżenia w okolicach

miejscowości Zawada. Podstawową jednostką strukturalną występującą na obsza-

rze gminy jest synklina gałęzicko-bolechowicka, która w większości wypełniona

jest osadami dewonu i karbonu. Od północnej strony synklinę ogranicza antykli-

na dymińska, a od południa antyklina chęcińska, których jądra zbudowane są ze

staropaleozoicznych skał kambru, ordowiku i syluru.

Najstarsze skały, które występują na obszarze gminy to kambryjskie piaskow-

ce, mułowce i iłowce z wkładkami piaskowców oraz szarogłazy przewarstwione

kwarcytami i gruzłowate, które budują Pasmo Zgórskie. Odsłonięcia skał kam-

bryjskich są nieliczne, a występują w Zagrodach i w nieczynnym kamieniołomie

na Górze Plebańskiej, gdzie można zobaczyć skamieniałości trylobitów i ramie-

nionogów. Osady ordowiku występują na północnych stokach Pasma Zgórskiego

w okolicy Zalesia i są to piaskowce koloru różowego z licznymi skamieniałościami

ślimaków, mszywiołów i ramienionogów, nazywane piaskowcami ortidowymi.

Osady syluru nie występują na terenie gminy (Mityk, 1995).

Dewon jest reprezentowany przez organogeniczne wapienie stromatoporoido-

wo-koralowcowe, które budują wzniesienia w okolicy Kowali, Bolechowic i Szewc,

dolomity które występują przy granicy z gminą Morawica, oraz margle i łupki

w okolicach Kowali i Bolechowic. Skały te mają największe znaczenie gospodarcze

dla całego regionu Białego Zagłębia. Utwory karbonu występują w okolicy Kowali

i Bolechowic w formie łupków ilastych i krzemionkowych oraz mułowców. Osady

permu wykształcone są jako zlepieńce, mułowce, wapienie i margle na wzgórzach

w okolicy Bolechowic, Kowali oraz w Paśmie Zelejowskim w okolicy rezerwatu

przyrody Góra Żakowa.

Utwory mezozoiczne reprezentowane są przez triasowe piaskowce, mułowce,

iłowce z wkładkami żwirów oraz wapienie i margle. Osady te występują w północ-

no-zachodniej części gminy w okolicy Zawady i budują położoną na południowy-

-zachód od doliny Bobrzyczki Górę Bukową. Brak jest naturalnych odsłonięć pia-

skowców triasowych, ponieważ skały te ulegają szybkiemu wietrzeniu, a jedynie

zabarwienie gleby na kolor czerwony świadczy o budowie geologicznej górotworu

(Stupnicka, Stempień-Sałek, 2001).

Najmłodszymi osadami na obszarze gminy są utwory czwartorzędowe, które

wypełniają erozyjne obniżenia morfologiczne powstałe w skałach dewońskich

i triasowych. Przeważnie są to osady plejstoceńskie, związane ze zlodowace-

niem południowopolskim, a reprezentowane przez piaski i żwiry lodowcowe

i wodnolodowcowe, piaski peryglacyjne z głazami skał miejscowych i północ-

nych oraz iły, gliny zwałowe i zwietrzelinowe. Na wschodnich stokach Pasma

Grzegorz Pabian

Zgórskiego pod koniec zlodowacenia środkowopolskiego w warunkach klimatu

suchego i chłodnego osadziły się lessy i lessy piaszczyste. Doliny rzeczne są wy-

pełnione osadami aluwialnymi holocenu.

Obszar gminy od drugiej połowy XIV wieku był terenem intensywnej eksplo-

atacji złóż rud ołowiu oraz „marmurów chęcińskich” (są to wapienie i zlepieńce,

które dają się polerować). W końcu XIX wieku nastąpił rozwój przemysłu wydo-

bywczego na potrzeby pierwszych wapienników, a w drugiej połowie wieku XX

dla potrzeb przemysłu cementowego. Równocześnie prowadzona była eksploatacja

wapieni dewońskich na potrzeby przemysłu budowlanego (kruszywa, kamień

wapienny).

Aktualnie na terenie gminy znajdują się następujące złoża surowców skalnych

i kruszyw:

■ Trzuskawica – złoże wapieni, rozpoznane w kategorii B+C1, eksploato-

wane, część złoża znajduje się w otulinie Chęcińsko-Kieleckiego Parku

Krajobrazowego,

■ Kowala – złoże wapieni, łupków, margli i zlepieńców, rozpoznane w kategorii

B+C1, eksploatowane, poza obszarami chronionymi,

■ Bolechowice – złoże wapieni, rozpoznane w kategorii B+C1, eksploatowane,

w otulinie Chęcińsko-Kieleckiego Parku Krajobrazowego,

■ Berberysówka – złoże zlepieńców, rozpoznane w kategorii C2, nieeksploato-

wane, w otulinie Chęcińsko-Kieleckiego Parku Krajobrazowego,

■ Jaźwica – złoże wapieni, rozpoznane w kategorii B+C1, eksploatowane, poza

obszarami chronionymi,

■ Kowala-Sobków – złoże wapieni, rozpoznane w kategorii C1, nieeksploatowa-

ne, poza obszarami chronionymi,

■ Zawada – złoże wapieni, rozpoznane w kategorii B+C1, nieeksploatowane,

w Chęcińsko-Kieleckim Parku Krajobrazowym,

■ Zagrody – złoże piasku, rozpoznane w kategorii C2, nieeksploatowane,

w otulinie Chęcińsko-Kieleckiego Parku Krajobrazowego,

■ Radkowice-Podwole Północ – złoże wapieni i piasku, rozpoznane w kategorii

C1, eksploatowane, poza obszarami chronionymi,

■ Kowala Mała – złoże dolomitów i wapieni dolomitycznych, rozpoznane

w kategorii C1, eksploatowane, poza obszarami chronionymi,

■ Szewce-Góra Okrąglica – złoże wapieni, rozpoznane w kategorii B+C1, nie-

eksploatowane, w Chęcińsko-Kieleckim Parku Krajobrazowym.

Koncepcja trasy geoturystycznej ścieżki dydaktycznej

„Geologiczno-górnicze skarby Kowali” z propozycją

zagospodarowania geoturystycznego (ryc. 1)

Ryc. 1. Projekt trasy geoturystycznej ścieżki dydaktycznej „Geologiczno-górnicze skarby Ko-

wali” z zagospodarowaniem turystycznym

Źródło: Oprac. własne 2012, na podstawie mapy topograficznej Gminy Sitkówka-Nowiny,

WODGiK w Kielcach, 2008.

Fig. 1. Project of the route of geotourist educational path “Geological and mining treasures of

Kowala” with tourist adaptation

Source: Own work 2012, on the basis of topographical map of Sitkówka-Nowiny Commune,

WODGiK in Kielce, 2008.

Krajobraz górniczy i poeksploatacyjny okolic Kowali ze względu na dużą war-

tość edukacyjną, naukową oraz poznawczą można wykorzystać w geoturystyce

poprzez zaprojektowanie geologicznej lub geoturystycznej ścieżki dydaktycznej

(Pabian, Biernat, 2011). W czasie badań terenowych prowadzonych w marcu

i kwietniu 2012 roku zaprojektowano trasę geoturystycznej ścieżki dydaktycznej

06a.compressed.pdf

Plik z chomika:

Inne pliki z tego folderu:

Inne foldery tego chomika: